Những quyết định vội vàng trong các phiên tăng sốc - giảm sâu

Những ngày gần đây, giữa lúc căng thẳng tại Trung Đông leo thang dữ dội sau khi chiến dịch quân sự mang tên Epic Fury chính thức được khởi động, VN-Index rơi một mạch gần 230 điểm chỉ trong 6 phiên, đặc biệt là phiên 09/03 giảm mạnh nhất lịch sử thị trường với hơn 115 điểm. Trong giai đoạn này, giá trị giao dịch toàn thị trường luôn vượt ngưỡng bình quân.

Còn nhớ vào khoảng giữa năm 2025, sau giai đoạn tăng điểm liên tục, VN-Index chứng kiến phiên giảm mạnh hơn 64 điểm đi kèm giá trị giao dịch chưa từng có hơn 80 ngàn tỷ đồng. Tròn một tuần sau, kỷ lục thanh khoản mới được xác lập với gần 86 ngàn tỷ đồng, trong một phiên mà biên độ giữa giá cao nhất và thấp nhất trong ngày lên đến 66 điểm.

Có thể thấy, một đặc điểm dễ gặp trong những phiên thị trường biến động mạnh về điểm số là thanh khoản tăng vọt, khi tâm lý nhà đầu tư, đặc biệt là cá nhân, bị kích thích dẫn đến giao dịch sôi động hơn.

Thanh khoản cao trong những thời điểm này có lúc phản ánh sự tranh chấp mạnh mẽ giữa bên mua và bên bán; nhưng cũng đôi khi cho thấy sự một chiều, hoặc hoảng loạn bán tháo, hoặc hưng phấn mua vào.

Trong các phiên giảm mạnh, phản ứng dễ thấy nhất là tâm lý hoảng loạn. Khi chỉ số lao dốc nhanh, nhiều cổ phiếu giảm sâu chỉ trong một buổi giao dịch, không ít nhà đầu tư lập tức đặt lệnh bán bằng mọi giá để thoát hàng. Quyết định khi đó không còn dựa trên việc đánh giá lại giá trị doanh nghiệp hay triển vọng dài hạn, mà chủ yếu xuất phát từ mong muốn hạn chế thua lỗ trước mắt.

Áp lực càng lớn đối với những nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính cao, bởi khi giá cổ phiếu đột nhiên giảm sốc, nguy cơ bị call margin là khó tránh khỏi, qua đó càng khiến lượng cung hàng trên thị trường gia tăng.

Ở chiều ngược lại, những phiên tăng mạnh cũng có thể dẫn đến các quyết định giải ngân thiếu cân nhắc. Trong những thời điểm như vậy, yếu tố định giá hoặc triển vọng doanh nghiệp đôi khi bị đặt xuống hàng thứ yếu.

Khi bảng điện phủ sắc xanh trong thời gian ngắn, tâm lý hưng phấn dễ lan rộng, thậm chí bị đẩy lên mức thái quá bởi các câu chuyện về cơ hội nhân đôi, nhân ba lần tài khoản được lan truyền trên các nhóm trao đổi và mạng xã hội.

Không chỉ quyết định mua, việc bán ra trong các phiên tăng mạnh cũng có thể mang tính vội vàng. Một số nhà đầu tư nhanh chóng chốt lời sau vài phiên tăng liên tiếp vì lo ngại về kịch bản đảo chiều. Trong nhiều trường hợp, điều này giúp nhà đầu tư bảo toàn lợi nhuận, nhưng cũng có thể dẫn đến việc bỏ lỡ phần lớn nhịp tăng tiếp theo của cổ phiếu.

Thị trường tài chính vốn dĩ khó lường, từng được thể hiện rõ trong câu nói huyền thoại của Isaac Newton sau khi mất một khoản tiền lớn trong vụ nổ bong bóng tài chính vào năm 1720: “Tôi có thể tính toán sự chuyển động của các thiên thể nhưng không đo được sự điên rồ của con người”. Câu nói thể hiện sự tương phản giữa tính quy luật của vũ trụ và sự hỗn loạn, không thể dự đoán của tâm lý đám đông.

Nhà đầu tư huyền thoại Warren Buffet từng định nghĩa về rủi ro không nằm ở thị trường mà ở chính người đầu tư, với câu nói: “Rủi ro đến từ việc bạn không biết mình đang làm gì”.

Trên thị trường chứng khoán, bài học cơ bản mà hầu như nhà đầu tư nào cũng từng nghe qua là không FOMO khi thị trường tăng mạnh và không hoảng loạn khi thị trường giảm sâu. Tuy nhiên, giữa lý thuyết và thực tế luôn tồn tại một khoảng cách lớn, bởi cảm xúc thường lấn át lý trí.

Thực tế cho thấy sự khác biệt giữa các nhà đầu tư được bộc lộ rõ nhất trong những phiên biến động mạnh của thị trường. Trong khi một số người dễ bị cuốn theo cảm xúc, những nhà đầu tư có kinh nghiệm lại dành thời gian để đánh giá kỹ lưỡng trước khi đưa ra quyết định, bởi họ hiểu rằng kết quả đầu tư trong dài hạn không chỉ phụ thuộc vào việc thị trường tăng hay giảm bao nhiêu điểm, mà còn nằm ở cách phản ứng trước những biến động đó.

Vì vậy, học cách kiểm soát cảm xúc và điều chỉnh hành vi trước những biến động của thị trường, dù không dễ, vẫn là điều không thể bỏ qua đối với bất kỳ nhà đầu tư nào. Trong những thời điểm thị trường rung lắc mạnh, khi số đông dễ bị cuốn vào vòng xoáy tâm lý, việc chủ động chậm lại một nhịp để quan sát và đánh giá trước khi hành động sẽ giúp nhà đầu tư giữ được sự bình tĩnh, từ đó đưa ra quyết định hiệu quả và bền vững hơn.

Theo Vietstock